In
het Prinsenpark staat een eenvoudige monument. Het is een gebogen wand,
bekleed met kleine, kleurige mozaïektegels. Het monument gedenkt de
slachtoffers van de joodse psychiatrische inrichting Het Apeldoornsche
Bosch. De inrichting was tussen 1909 en 1943 gevestigd aan de
Zutphensestraat, waar nu 's Heerenloo is (zie
Wandreliëf Groot
Schuylenburg).
Tot
januari 1943 hadden de nazi's Het Apeldoornsche Bosch ongemoeid gelaten.
Sinds 1 april 1942 woonden en werkten er alleen nog maar joden in de
inrichting. Het niet-joodse personeel moest toen worden ontslagen. Het
personeelsbestand kwam echter weer ruimschoots op peil, omdat joden
vooral uit het westen zich meldden als werknemer. Zo konden ze
deportatie ontlopen én nuttig werk doen.
Er
waren wel wat onrustbarende signalen, maar die bereikten de werkvloer
meestal niet.
Op
19 januari 1943 kwam er bedreigend bericht: personeelsleden die nog
buiten de inrichting woonden, moesten voortaan binnen de inrichting
wonen.
Het
definitieve signaal kwam op woensdag 20 januari 1943. Uit Westerbork
arriveerde een groep van ongeveer honderd leden van de Ordedienst. Dat
was de kamppolitie, die bestond uit Nederlandse en Duitse joden. Van een
Apeldoornse spoorman kwam het bericht dat er op het station een trein
van veertig wagons zou worden samengesteld, genoeg om 1500 mensen te
transporteren.
Toen
begon een gruwelijke nacht: personeelsleden realiseerden zich dat zíj
zouden kunnen vluchten. Of waren ze moreel verplicht te blijven? Van de
ongeveer 350 personeelsleden vluchtte ongeveer de helft.
Eén verpleger besloot samen met zijn vrouw tot zelfmoord.
Waarschijnlijk zijn er ook zo’n tachtig ‘betere’ patiënten
gevlucht. De rest van het personeel werkte hard om levensmiddelen- en
voedselpakketten klaar te maken. Ervaren verpleegkundigen namen
verbandmiddelen, spuiten en injectievloeistoffen onder hun hoede.
Op 21 januari nam Aus der Fünten, het hoofd van de Zentralstelle für jüdische
Auswanderung, de leiding over van de directeur, dr. Lobstein. De
ontruiming begon. Het terrein was omsingeld, net als het Apeldoornse
station. De Duitsers sloten de directeur met zijn staf op in z’n
kamer. Ook de een deel van het personeel werd gescheiden van de patiënten.
Vrachtauto’s
reden voor. Patiënten werden ingeladen en met hoge snelheid naar het
station gereden. Doodzieke mensen moesten gedragen worden. Er waren patiënten
in een dwangbuis, enkelen liepen naakt het stationsterrein op. De
Ordedienst dreef ze in de goederenwagons.
De
laatste afdeling die ontruimd werd, was het Paedagogium Achisomog (=
mijn broeder te hulp) voor zwakzinnige en zwakbegaafde kinderen en
kinderen met opvoedingsmoeilijkheden.
Om
vijf uur in de ochtend van vrijdag 22 januari zaten alle patiënten in
de ijskoude goederentrein. De bagage, de levensmiddelen, de medicijnen,
alles lag nog in de paviljoens.
Aus
der Fünten sprak in de eetzaal het achtergebleven personeel toe. Hij
wilde vijftig vrijwilligers om mee te gaan in de trein. Twintig meldden
zich. Aus der Fünten wees er nog dertig aan. Zij werden naar het
station gebracht, waar enkelen bij de patiënten in de goederenwagons
terechtkwamen. De overigen moesten in een aparte personenwagon stappen.
Om
zeven uur in de ochtend vertrok de trein met ongeveer 1300 mensen. Op
zondag 24 januari kwamen ze aan in Auschwitz/Birkenau. Bij aankomst
hebben zich gruwelijke taferelen afgespeeld, waarover uiteenlopende
getuigenissen zijn afgelegd. In ieder geval is er van niemand uit dit
transport ooit nog iets vernomen.
De
ongeveer honderd achtergebleven personeelsleden gingen op transport naar
Westerbork, tegelijk met zo’n tachtig Apeldoornse joden die kort
daarvoor in de inrichting waren ingekwartierd. De meesten van hen werden
vrijwel meteen doorgestuurd naar de vernietigingskampen. Lobstein, zijn
vrouw en enkele personeelsleden, sommigen met hun gezinnen, moesten nog
tot 1 februari op het terrein blijven. Toen gingen ook zij naar
Westerbork.
Van
de personeelsleden die in eerste instantie naar Westerbork werden
gedeporteerd, overleefden waarschijnlijk slechts veertien de kampen (het
getal is onzeker). Van de groep gevluchte personeelsleden overleefde
waarschijnlijk de helft (ongeveer 75) de oorlog.
