Schrikbewind en dwangarbeid
Schrikbewind
In het begin
van de Tweede Wereldoorlog probeerden de Duitsers door propaganda hun
gezag te handhaven. Hun doel was immers de Nederlandse samenleving aan
te passen aan de ‘Duitse orde’. Toen na korte tijd bleek dat die
aanpassing niet lukte, koos de bezettingsmacht voor het uitoefenen van
een schrikbewind. Eén middel was het nemen en doden van gijzelaars, een
tweede het uitvoeren van vergeldingsacties.
Als de
Duitsers bij aanslagen de schuldigen niet vonden, gijzelden ze volkomen
willekeurige mensen, vaak uit de stad of streek waar de aanslag was
gepleegd. Soms was het doel van zo’n gijzeling het verzet tot
inactiviteit te dwingen, een andere keer dachten ze dat de schuldigen
zichzelf zouden aangeven om de gijzelaars vrij te krijgen. Gijzelaars
kwamen meestal in kamp Amersfoort of Vught terecht.
Er waren nog
twee andere groepen gijzelaars: de zogenaamde ‘Indische’ gijzelaars
en de gijzelaars uit het Brabantse Sint Michielsgestel. Met de eerste
groep wilde de bezetter het gezag in Nederlands-Indië dwingen de daar
geïnterneerde Duitsers goed te behandelen. De tweede groep werd in mei
en juli 1942 gearresteerd en bestond uit bekende Nederlanders,
burgemeesters, hoogleraren, schrijvers, politici enz.
Hoeveel mensen
in totaal het slachtoffer zijn geworden van represailles is alleen maar
te schatten; zeker is dat het er veel meer dan duizend zijn.
Dwangarbeid
Doordat Duitse
mannen dienst deden in het leger, hadden industrie en landbouw in
Duitsland een permanent tekort aan arbeidskrachten. Al vanaf de zomer
van 1940 riep de bezetter Nederlandse werklozen op te gaan werken in
Duitsland. Omdat die oproepen weinig succes hadden, gingen de Duitsers
steeds meer dwang uitoefenen. De leeftijdsgrenzen voor de meldingsplicht
werden steeds ruimer, eerst gold die voor alle mannen tussen 18 en 35
jaar, dat werd 17 tot 40 en zelfs 16 tot 55 jaar.
Onrust en angst waren het gevolg en velen doken onder.
De Duitsers dreigden met strafkampen en begonnen met
grootscheepse razzia's. Ook volgden er fusillades van gijzelaars.
Het totale
aantal ingezette arbeiders is moeilijk te berekenen, maar het ligt
tussen de 400.000 en 650.000 man. Men schat dat 50.000 dwangarbeiders
zijn omgekomen door ziekte, uitputting, mishandeling of bombardementen.
Apeldoorn
In Apeldoorn
waren de eerste jaren van de oorlog vooral de joden het slachtoffer van
terreurmaatregelen. Na de Dolle Dinsdag (2 september 1944) en de
luchtlandingen bij Arnhem (17 september 1944) richtte het Duitse
schrikbewind zich ook op andere burgers.
Eén zo'n uitbarsting van blinde terreur hield verband met een
oproep voor dwangarbeid. Eind september wilden de Duitsers loopgraven en
schuttersputten laten graven in de IJssellinie.
Het project ging de mist in. Een week later herhaalden de
Duitsers de oproep. Weer meldde zich bijna niemand.
De reactie van
de bezetter was gruwelijk: op 2 oktober werden acht gevangenen, zonder
vorm van proces, op het terrein van het (voormalige) Apeldoornsche Bosch
doodgeschoten. Hun lijken werden op acht verschillende plaatsen in
Apeldoorn neergelegd. Zie Groot
Schuylenburg, 2 oktober 1944 Daarna
herhaalden de Duitsers hun oproep: op het marktplein stonden later die
dag veel meer mannen en jongens dan de Duitsers nodig hadden.
Nadat een
serie oproepen voor nieuwe spitters geen resultaat had, organiseerde de
bezetter op 2 december een razzia. Weer
waren er executies vooraf. Zie Drie zwerfkeien aan de
Frankenlaan. Net
als op 2 oktober stond de markt vol. In twee treinen werd een deel van
de mannen en jongens 's avonds afgevoerd naar Duitsland, velen naar het
Arbeitslager Rees. Zie De
dwangarbeider
Eén actie van het verzet leidde tot extreme
vergeldingsmaatregelen. Tijdens een overval bij de Woeste Hoeve in de
nacht van 6 op 7 maart 1945 raakte Rauter, de Höhere SS- und Polizeiführer
in Nederland, zwaar gewond. De Duitsers besloten tot massa-executies. Op
allerlei plaatsen in Nederland werden meer dan 260 executies voltrokken.
De grootste groep werd op 8 maart bij de Woeste Hoeve gefusilleerd. Zie Executie
Woeste Hoeve
